Optik donanımın seçiminde en önemli etken siz gözlemcinin neyi günün hangi saatinde gözleyeceğinizdir. Kuş mu, memeli mi ve bu canlıları günün hangi saatinde, kuşluk vaktinde mi, yoksa gün batımında alacakaranlıkta mı gözlemleyeceğiniz az çok belli olmalıdır. Tabi bunlara gece gökyüzü gözlemlerini de eklerseniz tek bir dürbün ya da teleskop üzerinde karar vermek epeyce zorlaşır. Seçim yaparken cebiniz de, neyi ne zaman gözleyeceğiniz kadar önemlidir. Hele hele bir öğrenciyseniz, ilk etken, bir dürbüne ne kadar para ayırabileceğinizdir. Öyle ki 20-30 milyondan tutun da 2-2.5 milyara kadar varan ve büyütmesi, ışık toplama gücü teorik olarak aynı olan dürbünler ve teleskoplar piyasada mevcuttur. Tabi ki büyük fiyat farkı kendisini arazide dürbünü hedefe doğrultup baktığınızda fazlasıyla hissettirir.
Dürbünleri ve teleskopları (gökyüzü gözlemlerinde kullanılan teleskoplar hariç) karşılaştırırken epeyce hesap ve özellik işin içine girer. Ama biz bu hesaplara fazla girmeden önce onların özelliklerine bakalım, sonra doğru seçimi nasıl yapacağımıza bakalım.
Dürbünün önündeki, ışığı toplamaya yarayan görece büyük merceğe objektif, gözümüzü dayayıp baktığımız küçük merceğe ise göz merceği (oküler) denir.
Dürbünü genelde (eğer özel bir fonksiyonu yoksa) iki sayı belirtir: 7x50, 10x50, 7x35 gibi. 7x50'lik bir dürbün için 7x büyütmeyi, 50 ise milimetre biriminden objektifin çapını belirtir. 7x yedi kat büyütme demektir, mesela 100m mesafedeki bir cismi 100/7 = 14 metredeymiş gibi gösterir. 10x50'lik bir dürbün ise 10 kat büyütme yaparve aynı cismi 10 metredeymiş gibi gösterir. 10x50'lik dürbün daha çok yaklaştırdığı için 7x50'lik bir dürbüne göre daha dar bir alana bakar. İkisinde de objektif çapları aynıdır ve dolayısıyla aynı güçte ışık toplarlar. 7x35'lik bir dürbün ise 7x50'ye göre daha küçük bir objektife sahiptir (15mm daha dar) ve yarı yarıya daha az ışık toplar. Bu da 7x35'lik dürbünün sabah kuşluk vaktinde ve akşam alacakaranlıkta pek uygun olmayacağını gösterir.
Karşılaştırma örnekleri çoğaltılabilir. Karşılaştırırken yalnızca optik geçirgenlik ve büyütme gücü değil, dürbünün büyüklüğü ve gövdesinin hangi malzemeden yapıldığı da önemlidir. Dürbünün daha çok ışık toplaması için objektifin çapının büyük yapılması, beraberinde bir problemi getirir: dürbün daha büyük ve ağır olacaktır. Bu da uzun yürüyüşlü arazi gezileri için oldukça yorucudur. Bu arada büyütme gücünün artıp objektif çapının aynı kalması dürbünün cüssesini değiştirmez. Ayrıca dürbünün gövdesinin deri ya da metal bileşenler yerine plastik bileşenler içermesi onun ani sıcaklık değişimlerine ve darbelere karşı daha dayanıklı olmasını sağlar.
Büyütmeye gelince, eğer kuş gözleyeceksek uygun büyütme 8x'den fazla olmalıdır. 7x ya da 6x'lik bir büyütme yeterli değildir. İdeal büyütme 8x ile 12x arasında olmalıdır. 12x'den büyük büyütmeli bir dürbünde kalp atışlarınız ve nefes alıp vermeniz görüntüyü titreteceğinden daha fazla büyütmeli dürbünler rahat bir gözlem olanağı sunmazlar. Doğru sayılara sahip dürbünler şöyle sıralanabilir: 8x40, 10x40, 10x50, 8x55, 9x63.
Teleskoplar dürbünlere oranla daha pahalıdırlar. Farkları şöyle sıralanabilir:
Yazan: Alkım Ün
20 Ocak 2000